Idrak Asanlığı

Dəyərləndirmə işi Sistem 1 tərəfindən avtomatik olaraq görülür, və ən önəmli funksiyalarından biri də Sistem 2`yə əlavə enerjinin lazım olub-olmadığını müəyyən etməkdir, hansı ki İdrak Asanlığı adlanır və ölçüsü `gərgin`-`asan` aralığındadır.  Asan ona işarə verir ki, hər şey əladır- təhlükə, önəmli bir hadisə, diqqət yönəltməyə ehtiyac yoxdur. Gərginlik bildirir ki problem var və Sistem 2`nin sürətlənmiş səfərbərliyinə ehtiyac duyulur. İdrak gərginliyi həm zəhmətin indiki səviyyəsindən və ödənilməmiş ehtiyacların varlığından təsirlənir.

İlluziya sözü ağıla birbaşa vizual illuziyanı gətirir, çünki biz aldadıcı şəkillərlə tanışıq.(Bu da Sistem 1`in yaddaşımızdakı əvvəlki hadisələri indiki hadisələrə bağlamasının nəticəsidir) Lakin İlluziya təkcə vizual olmur, yaddaş da həmçinin illuziya yaradır. Misalçün, sizə bir neçə dəfə tanımadığınız bir adamın adını göstərsək, və daha sonra nə vaxtsa hansısa jurnalda həmin adı görsəniz deyərsiniz ki mən bu adı hardasa görmüşəm və həmin adın sahibinin tanınmış olduğunu düşünərsiniz, halbuki elə deyil.

Əslində belə tanışlığın `keçmişlik` adlı güclü bir keyfiyyəti var, yəni bu birbaşa əvvəlki təcrübələrimizin güzgüdəki əksidir. Əvvəlcə gördüyünüz sözləri yenidən gördüyünüz zaman daha asan olur- onları başqa sözlərə nisbətən daha tez müəyyən edirsiniz, hətta onlar bulanıq olduğda və ya səs-küylə qarışdıqda belə başqa sözlərdən daha rahat anlayırsınız sözləri.  Qısacası, əvvəlcədən gördüyünüz bir sözü yenidən görəndə bu daha rahat bir İdrak Asanlığı yaradır, Və bu İdrak Asanlığıdır ki sizə tanışlıq təəssüratını yaradır. Həmçinin insanlar üçün də keçərlidir bu. Yəni 1 dəfə də olsa əvvəlcədən gördüyünüz insanı nə zamansa küçədə gedərkən müəyyən edə bilərsiniz(adını xatırlamasanız belə).

İdrak asanlığı və gərginliyi müxtəlif yollarla təsirlənir, və siz bunu bilmirsiniz belə. Elə buna görə də sizdə bu tanışlıq təəssüratı yaranır. Tanışlıq təəssüratı Sistem 1 tərəfindən yaranır və Sİstem 2 doğru/yanlış mühakiməni həmin təəssürata dayanaraq verir.

Image

Bir tərəfdən idrak gərginliyi Sistem 2`nin zəhmətcil əməliyyatları zamanı yaşanır. Digər tərəfdən İdrak gərginliyi mənbə`sindən asılı olmayaraq Sistem 2`ni səfərbər edir, insanların yanaşmasını rahat intuitiv metoddan daha analitik metoda dəyişir.

Keçən yazımda soruşduğum 2 məntiqi suallar da bu metod dəyişkənliyinə nümunədir. Bu sualları Prinston Universitetində 40 tələbəyə vermişdilər. Yarısına suallar kiçik solğun boz şriftlərlə verilmişdir. Suallar oxunaqlıdır, lakin şrift İdrak gərginliyini artırdı. Test nəticəsində suallar normal şriftdə verilən tələbələrin 90%i ən azından 1 səhv etdilər, lakin solğun boz şriftlərlə verilən tələbələrdə bu faiz 35%ə düşdü. Doğru oxudunuz: Performans pis şriftlə daha yaxşı oldu. Yəni, İdrak gərginliyi mənbə`sindən asılı olmayaraq Sistem 2`ni səfərbər etdi, belə desək artıq Sistem 1`in verdiyi intuitiv cavabı rədd etdi.

Advertisements